ДО РОЛІ СЛОВАЦЬКИХ СОЦІАЛ-ДЕМОКРАТІВ У ПОЛІТИЧНІЙ СИСТЕМІ ПЕРШОЇ ЧЕХОСЛОВАЦЬКОЇ РЕСПУБЛІКИ (1918 – 1939)

Павел  Марек

doi:10.24144/2523-4498.1(54).2026.354789

Автор(и)

DOI:

https://doi.org/10.24144/2523-4498.1(54).2026.354789

Ключові слова:

Словаччина, політика, соціал-демократи, чехословакізм, автономія

Анотація

Словацька крайова організація Чехословацької соціал-демократичної робітничої партії постала у 1918 році, продовживши свій довоєнний розвиток як автономна складова угорської соціал-демократії. Рішення про приєднання до організації чеської соціал-демократичної партії стало кульмінацією успішної співпраці провідних діячів обох організацій наприкінці ХІХ століття та значною мірою було зумовлене створенням спільної держави чехів і словаків. Процеси інтеграції підтримувала ідея чехословакізму — візія існування єдиного чехословацького народу, яка як прагматичний політичний конструкт у багатонаціональній державі протистояла націоналізму, дезінтеграційним тенденціям і сепаратистським прагненням. Словацькі соціал-демократи поряд з Аграрною партією та чехословацькими соціалістами належали до найпослідовніших прихильників ідеї чехословацької єдності. Саме ця політична позиція значною мірою пояснює, чому після несподіваної переконливої перемоги на парламентських виборах 1920 року в наступні роки вони на виборах усіх рівнів зазнавали невдач, а їхні електоральні результати відсунули партію з провідних позицій приблизно на п’яте-шосте місце серед політичних сил. В емансипованому словацькому суспільстві, що дедалі більше перебувало під впливом Словацької народної партії Глінки, натомість утверджувався концепт автономії Словаччини в межах Чехословацької Республіки. Вагомий вплив на те, що словацькі соціал-демократи в період Першої Чехословацької Республіки (1918 – 1939) залишалися в словацькій партійно-політичній системі акторами другорядного значення, мала також внутрішньопартійна криза початку 1920-х років. Унаслідок виходу радикального крила соціалістів, яке заснувало Комуністичну партію, чисельність членської бази істотно скоротилася. Обмежене політичне становище партії відобразилося і на її представленості у виконавчій владі, хоча серед її представників траплялися окремі помітні постаті, що змогли реалізуватися і на загальнодержавному рівні. Після укладення Мюнхенської угоди великих держав у 1938 році керівництво партії брало участь у переговорах щодо автономії Словаччини. На початковому етапі воно відмовилося підписати так звану Жилінську угоду про автономію. Під політичним тиском це рішення було оперативно переглянуте, однак навіть подальше схвалення її положень не врятувало партію від заборони. У період Другої світової війни її члени здійснювали діяльність у підпіллі. У роки Першої Чехословацької Республіки словацькі соціал-демократи інтегрувалися в словацьке публічне життя та партійно-політичну систему не лише через участь у виборах і діяльність у виконавчих органах влади, але й за посередництвом партійної преси та приєднаних (сателітних) організацій. Водночас видавничі підприємства, що діяли на території Словаччини, через недостатнє фінансове забезпечення здебільшого характеризувалися низьким рівнем стабільності: періодичні видання крайового або нижчого регіонального рівня досить часто виникали та так само швидко припиняли існування. Словацькій крайовій організації не вдалося в ширшому масштабі розбудувати систему приєднаних організацій, яка, наприклад, у чеському середовищі вирізнялася значною тематичною диференціацією та дозволяла соціал-демократам ефективно виконувати функцію рекрутингової структури. Водночас слід зауважити, що ця проблематика досі не є повною мірою опрацьованою в історіографії, присвяченій території Словаччини.

Біографія автора

Павел Марек

професор, керівник Центру історії християнської політики кафедри історії Факультету мистецтв, почесний професор кафедри історії Університету Палацького в Оломоуці, Оломоуц, Чеська Республіка

Посилання

References

Arpáš, R., 2011. Autonómia: víťazstvo alebo prehra? Vyvrcholenie politického zápasu HSĽS o autonómiu Slovenska, Bratislava: VEDA, 199 s.

Balík, S., Hloušek, V., Holzer, J., Šedo, J., 2003. Politický systém českých zemí 1848 – 1989, Brno: Masarykova univerzita, 180 s.

Bartlová, A., 1971. Centralistické strany na Slovensku a ich postoj k riešeniu slovenskej otázky, Zborník Filozofickej fakulty Univerzity Komenského, Historica, 21, s. 233–241.

Beránková, M., Křivánková, A., Ruttkay, F., 1988. Dějiny československé žurnalistiky, 3. Český a slovenský tisk v letech 1918 – 1944, Praha: Novinář, 315 s.

Beránková, M., Malec, K., 1976. Dějiny žurnalistiky do roku 1945, Praha: Státní pedagogické nakladatelství, 62 s.

Biografický lexikón Slovenska, 1–8, 2002, 2004, 2007, 2010, 2013, 2017, 2020, 2014. Martin: Slovenská národná knižnica, 638, 696, 739, 587, 582, 795, 718, 748 s.

Borbélyová, D., 2017. Osobnosť Ivana Markoviča v kontexte dejín prvej Československej republiky, České, slovenské a československé dějiny 20. století, 11, Ústí nad Orlicí: Oftis, s. 331–337.

Bystrický, V., Letz, R., Podolec, O. (eds.), 2007, 2008. Vznik Slovenského štátu. 14. marec 1939. Spomienky aktérov historických udalostí, zv. 1 a 2, Bratislava: Academic Electronic Press, 339 a 362 s.

Bystrický, V., Písecká, B., 2006. Žilinská dohoda 6. októbra 1938, Vojenská história, r. 10, č. 4, s. 77–108.

Čarnogurský, P., 1993. 6. október 1938, Bratislava: Veda, 327 s.

Dérer, I., 1934. Československá jednota – posilnenie Slovákov!, Národní listy, r. 74, č. 6, 7. ledna, s. 1.

Dérer, I., 1935. Československá otázka, Praha: Orbis, 300 s.

Dérer, I., 1938. Naše problémy. Úvahy o základných otázkach Československa, Praha: Orbis, 377 s.

Dérer, I., 1946. Slovenský vývoj a luďácká zrada: fakta, vzpomínky a úvahy, Praha: Kvasnička a Hampl, 364 s.

Duhajová, Z., Šefčák, L., 1968. Prehľad dejín slovenského novinárstva v období 1918 – 1945, Bratislava: Slovenské pedagogické nakladateľstvo, 237 s.

Duhajová, Z., Šefčák, L., 1993. Dejiny slovenského novinárstva 1918 – 1948, Bratislava: Univerzita Komenského, 238 s.

Falťan, S., 1968. Slovenská otázka v Československu, Bratislava: Nakladateľstvo politickej literatúry, 351 s.

Ferenčuhová, B., Zemko, M., 2012. Slovensko v 20. storočí, zv. 3. V medzivojnovom Československu 1918 – 1939, Bratislava: Veda, 534 s.

Fremal, K., 2014. Slovenskí sociálni demokrati 1938 – 1944. Sociálnodemokratická strana na Slovensku v odboji a SNP, Banská Bystrica: Múzeum SNP, 198 s.

Hapák, P., 1956. Vzťahy medzi slovenskými a českými robotníkmi v Budapešti v 2. polovici 19. storočia, O vzájemných vzťahoch Čechov a Slovákov, Bratislava: Vydávateľstvo SAV, s. 230–238.

Harna, J., 2005. Stranickopolitický systém v Československu v letech 1918 – 1938, Malíř, J., Marek, P. a kol., Politické strany. Vývoj politických stran a hnutí v českých zemích a Československu 1861 – 2004. 1. Období 1861 – 1938, Brno: Doplněk, s. 535–552.

Harna, J., Cabada, L., 2025. Stranickopolitický systém v Československu, [v letech 1918 – 1938]. Malíř, J., Marek, P. a kol., Politické strany a stranické systémy. Encyklopedický přehled jejich historie v českých zemích a Československu 1848 – 2025. Sv. 1: 1848 – 1938, Praha: Kauli Publishing, s. 521–540.

Holzer, J., 2005. Stranický systém druhé republiky, Malíř, J., Marek, P. a kol., Politické strany. Vývoj politických stran a hnutí v českých zemích a Československu 1861 – 2004. 2. Období 1938 – 2004, Brno: Doplněk, s. 1037–1056.

Hudek, A., Kopeček, M., Mervart, J. (eds,), 2019. Čechoslovakismus, Praha: Nakladatelství Lidové noviny a Ústav pro soudobé dějiny AV ČR, 487 s.

Kocian, J., Marek, P., Rákosník, J., 2025. Dějiny Komunistické strany Československa, 1. (1921 – 1939), Praha: Academia, 679 s.

Kořalka, J., 2025. Českoslovanská sociálně demokratická strana dělnická. [vývoj v letech 1874 – 1918], Malíř, J., Marek, P. a kol., Politické strany a stranické systémy. Encyklopedický přehled jejich historie v českých zemích a Československu 1848 – 2025. Sv. 1: 1848 – 1938, Praha: Kauli Publishing, s. 221–244.

Kováč, D. a kol., 2011. Dějiny Slovenska, 2. vyd., Praha: Nakladatelství Lidové noviny, s. 156–173.

Krajčír, L., 2019. Nazabúdajme na významného veřejného činiteľa Jozefa Országha, https://matica.sk/jozef-orszagh/ - cit. 3. 1. 2026.

Krajčovičová, N., 2009. Slovensko na ceste k demokracii, Bratislava: Prodama, 268 s.

Krištofík, J., 2010. Cesta od 6. októbra 1938 k prijatiu zákona o slovenskej autonómii vo svetle slovenskej a českej tlače, Praha, 129 s. Rkp. diplomové práce na Filozofické fakultě Univerzity Karlovy.

Kuklík, J., 2025. Československá sociálně demokratická strana dělnická. [vývoj v letech 1918 – 1938], Malíř, J., Marek, P. a kol., Politické strany a stranické systémy. Encyklopedický přehled jejich historie v českých zemích a Československu 1848 – 2025. Sv. 1: 1848 – 1938, Praha: Kauli Publishing, s. 677–700.

Lipták, Ľ. (ed.), 1992. Politické strany na Slovensku 1860 – 1989, Bratislava: Archa, 312 s.

Lipscher, L. 1957. Ľudácka autonómia – ilúzie a skutočnosť, Bratislava: Slovenské vydávateľstvo politickej literatúry, 319 s.

Magdolenová, A., 1991. Emanuel Lehocký (1876 – 1930), Muži deklarácie, Martin: Osveta, s. 150–165.

Magdolenová, A., 1996. Emanuel Lehocký. Zakadateľ Slovenskej sociálnodemokratickej strany Uhorska, Sikora, S. a kol., Kapitoly z dejín sociálnej demokracie na Slovensku, Bratislava: T. R. I. Médium, s. 70–82.

Máj slovenskej slobody: 20. výročie prvého revolučného prejavu na Slovensku za slobodu a samostatnosť československú a 20 rokov práce za nové Slovensko, 1938, Bratislava: Robotnícke noviny, 16 s.

Malíř, J., 2005. Systém politických stran v českých zemích do roku 1918. Malíř, J., Marek, P. a kol., Politické strany. Vývoj politických stran a hnutí v českých zemích a Československu 1861 – 2004. 1. Období 1861 – 1938, Brno: Doplněk, s. 17–57.

Malíř, J., Marek, P. a kol., 2025. Politické strany a stranické systémy. Encyklopedický přehled jejich historie v českých zemích a Československu 1848 – 2025. Sv. 1: 1848 – 1938. Sv. 2: 1938 – 2024, Praha: Kauli Publishing, 2095 s.

Mésároš, J., 1992. Slovenská sociálnodemokratická strana, Lipták, Ľ. (ed.), Politické strany na Slovensku 1860 – 1989, Bratislava: Archa, s. 83–88.

Národní shromáždění republiky Československé v druhém desítiletí (1928 – 1938), 1938. Praha: Předsednictvo poslanecké sněmovny, 1001 + XV. s.

Národní shromáždění republiky československé v prvém desítiletí. Přílohy, kartogramy mandátů a volebních výsledků, 1928. Praha: Předsednictva Poslanecké sněmovny a Senátu, 1315 + XXX s.

https://www.psp.cz/eknih/1918ns/index.htm - cit. 10. 1. 2026.

https://www.psp.cz/eknih/1929ns/index.htm - cit. 10. 1. 2026.

https://www.psp.cz/eknih/1920ns/index.htm - cit. 10. 1. 2026.

https://www.psp.cz/eknih/1925ns/index.htm - cit. 10. 1. 2026.

https://www.psp.cz/eknih/1935ns/index.htm - cit. 10. 1. 2026.

Olivová, V., 2000. Dějiny první republiky, Praha: Karolinum, 355 s.

Osyková, L. (2025). Krajinská organizácia Československej sociálnodemokratickej strany robotníckej na Slovensku, Malíř, J., Marek, P. a kol., 2025. Politické strany a stranické systémy. Encyklopedický přehled jejich historie v českých zemích a Československu 1848 – 2025. Sv. 1: 1848 – 1938, Praha: Kauli Publishing, s. 701–720.

Osyková, L., 2012. Volebné kampane politických strán na Slovensku počas 1. ČSR, Bratislava: Veda, 274 s.

Peroutka, F., 1991. Budování státu, sv. 3. Rok 1920, 3. vyd., Praha: Nakladatelství Lidové noviny, s. 1128–1139, 1157–1177, 1235–1268.

Poláčková, Z., 2018. Úloha slovenskej sociálnej demokracie v procese etablovania sa a vzniku prvej ČSR, Bratislava: Friedrich Ebert Stiftung, 52 s.

Polášek, M., 2013. Revizionisté, progresivisté, tradicionalisté. Programové debaty v Československé sociální demokracii v letech 1924 – 1938. Praha – Brno: Fakulta sociálních věd UK a Doplněk, 227 s.

Prokš, P., 2025. Česká sociálně demokratická strana dělnická v Rakousku (centralisté), Malíř, J., Marek, P. a kol., Politické strany a stranické systémy. Encyklopedický přehled jejich historie v českých zemích a Československu 1848 – 2025. Sv. 1: 1848 – 1938, Praha: Kauli Publishing, s. 245–250.

Prokš, P. (ed.), 1999. Politické programy Českoslovanské a Československé sociálně demokratické strany dělnické 1878 – 1948, Praha: Historický ústav, 283 s.

Protokol XIV. řádného sjezdu Československé sociálně demokratické strany dělnické konaného v Moravské Ostravě 19.–22. dubna 1924, 1924. Praha: Ústřední dělnické knihkupectví a nakladatelství (A. Svěcený), 227 s.

Protokol XV. řádného sjezdu Československé sociálně demokratické strany dělnické v Praze 1927 (15. – 18. dubna), 1927. Praha: Ústřední dělnické knihkupectví a nakladatelství (A. Svěcený), 172 s.

Protokol XVII. řádného a jubilejního sjezdu Čs. sociálně demokratické strany dělnické ve dnech 26. až 29. října 1933 ve Smetanově síni Obec. domu hl. m. Prahy, 1933. Praha: Ústřední dělnické knihkupectví a nakladatelství (A. Svěcený), 206 s.

Rataj, J., Martínek, J., 2015. Česká politika 1848 – 1918, Praha: Metropolitan University Prague Press, 577 s.

Ruman, L., 1992. Československá sociálna demokracia na Slovensku, Lipták, Ľ. (ed.), Politické strany na Slovensku 1860 – 1989, Bratislava: Archa, s. 122–133.

Ruman, L., 1990. Československá sociálna demokracia v období dočasnej stabilizácie kapitalizmu (1924 – 1929), Historický časopis, r. 38, č. 1, s. 28–55.

Ruman, L., 1996. Členstvo, organizačná výstavba a programové ciele sociálnej demokracie v medzivojnovom období (so zreteľom na podmienky Slovenska), Sikora, S. a kol., Kapitoly z dejín sociálnej demokracie na Slovensku. Bratislava 1996, s. 192–229.

Ruttkay, Fraňo, 1999. Dejiny slovenského novinárstva do roku 1918, Bratislava: Veda, 226 s.

Rychlík, J., 1997. Češi a Slováci ve 20. století, 2. díl, Česko-slovenské vztahy 1914 – 1945, Bratislava: Academic Electronic Press – Praha: Ústav T. G. Masaryka, 360 s.

Sartori, G., 2005. Strany a stranické systémy. Schéma pro analýzu, Brno: Centrum pro studium demokracie a kultury, 467 s.

Sekanina, F. (ed.), 1927. Album representantů všech oborů veřejného života československého, Praha: Umělecké nakladatelství Josef Zeibrdlich, 1 202 s.

Slovenský národný archív v Bratislavě, f. Ministerstvo pre správu Slovenska, k. 332 – úradná agenda.

Slovenský národný archiv v Bratislavě, f. Torza písemných pozostalostí 1902 – 1980, inventář, 151 s. https://www.minv.sk/swift_data/source/verejna_sprava/slovensky_narodny_archiv/archivne_pomocky/torza_pisomnych_pozostalosti_1902_1980_inventar.pdf – cit. 2. 1. 2026.

Sikora S. a kol., 1996. Kapitoly z dejín sociálnej demokracie na Slovensku, Bratislava: T. R. I. Médium, 499 s.

Sjezd slovenské sociální demokracie, 1918. Právo lidu, r. 27, č. 300, 27. prosince, s. 2–3.

Slovenský biografický slovník, 1 – 6, 1986, 1987, 1989, 1990, 1992. Martin: Matica slovenská, 583, 599, 484, 562, 560, 692 s.

Slovenští socialisté v Národním shromáždění, 1918. Právo lidu, r. 27, č. 259, 16. listopadu, s. 2.

Soukup, F., 1938. Revoluce práce. Dějinný vývoj socialismu a Československé sociálně demokratické strany dělnické, sv. 2, Praha: Ústřední dělnické knihkupectví a nakladatelství, s. 829–1617.

Střítecký, J., 2020. Studie a stati, 2. Ed. Jan Karafiát, Brno: Masarykova univerzita, 319 s.

Širší výkonný výbor Československé sociálnědemokratické strany dělnické, 1918. Právo lidu, r. 27, č. 282, 5. prosince, s. 4.

Šolc, J., 1970. Slovensko rozdelené, Bratislava: Obzor, 121 s.

Šolle, Z., Dělnické hnutí v českých zemích koncem minulého století (1887 – 1897), Praha: Státní nakladatelství politické literatury, 275 s.

Šuchová, X., Ruman, L., Nižnanský, E., 1997. Dokumenty o likvidácii politických strán v období autonómie Slovenska na príklade československej sociálnej demokracie, Studia historica Nitriensia, r. 6, s. 217–246.

Šuchová, X., 1992. K vývoju stanoviska Ivana Dérera k otázke autonómie Slovenska, Slovensko v politickom systéme Československa. (Materiály z vedeckého sympózia Častá 11. – 13. novembra 1991). Bratislava: Slovenská národná rada, s. 133–139.

Šuchová, X., 2004. Prílohy II – Politický systém. In: Zemko, M. – Bystrický, V. (eds.), Slovensko v Československu (1918 – 1939), Bratislava: Veda, s. 550–607.

Šuchová, X., 1992. K vývoju názorov Ivana Dérera na riešenie postavenia Slovenska v republike v rokoch 1918 – 1938, Historický časopis, r. 40, č. 3, s. 335–355.

Švorc, P., 2018. Od pluhu do senátorského křesla. Jurko Lažo a jeho doba (1867 – 1929), Prešov: Universum, 269 s.

Tajták, L., 1986. Vznik oblastních organizácií sociálnodemokratickej strany Uhorska a Slovenska a ich organizačný vývoj, Historický časopis, r. 34, č. 6, s. 851–884.

Ústavný zákon o autonómii Slovenskej krajiny - https://www.aspi.sk/products/lawText/1/7357/1/2/ustavni-zakon-c-299-1938-sb-o-autonomii-slovenskej-krajiny/ustavni-zakon-c-299-1938-sb-o-autonomii-slovenskej-krajiny - cit. 2. 1. 2026.

Výsledky parlamentních voleb v letech 1920 – 1935: https://csu.gov.cz/produkty/vysledky-voleb-do-poslanecke-snemovny-v-letech-1920-2006-n-tgdmp17urw, 2008 – cit. 10. 1. 2026.