DOI: https://doi.org/10.24144/2523-4498.1(40).2019.170755

БОРОТЬБА МІСТ ЗА ПОЛІТИЧНІ ПРАВА У ЧЕСЬКОМУ КОРОЛІВСТВІ В ПЕРІОД ПРАВЛІННЯ ДИНАСТІЇ ЯГЕЛЛОНІВ (1471-1526 рр.)

Yaroslav Andrusyak

Анотація


Статтю присвячено аналізові політичних суперечок і боротьби міського стану за свої права, привілеї, свободи в період правління династії Ягеллонів. На поч. XVI ст. у боротьбі проти чеської шляхти об'єдналося 32 королівських міста. Основною причиною протистоянь були не лише економічні питання, але й політичні. Значно ускладнювали ситуацію релігійні суперечки. Розкрито п’ять форм протистоянь між вищим і міським станами: 1) боротьба міст проти оповєдників «земських порушників»); 2) регіональні військові сутички; 3) захоплення містянам градів і торгів; 4) станова боротьба в Чеському королівстві (з небезпекою відкритих протистоянь); 5) випадкові сутички між містянами і шляхтою, що носили побутовий характер і могли переростати у серйозніші міжстанові протистояння. Простежено чотири етапи протистоянь між королівськими містами і вищим станом: 1) до суперечок щодо «Земського статуту»; 2) період боїв з оповєдниками; 3) час до очолення міського стану князем Бартоломеєм Мінстерберським; 4) до 1520 р., коли йшла боротьба щодо запровадження умов Святовацлавької угоди 1517 р. Міжстанові суперечки могли призвести до децентралізації, громадянської війни та роздробленості Чеського королівства. Досліджено зміст і політичне значення Святовацлавської угоди, що юридично завершила конфлікт між містами та чеською шляхтою. Згідно з нею розширювалося право на здійснення правосуддя власне містами, тоді як юрисдикція земського і придворного судів на містян не розповсюджувалася. Міський стан підтвердив право третього голосу. Серед істориків існують розбіжності щодо значення Святовацлавської угоди. Одні вважають її перемогою міст, інші – вищих станів. Відзначимо, що документ використовувався в чеському судочинстві при вирішенні суперечок між шляхтою і містами аж до другої пол. XVIII ст. Таким чином, Святовацлавська угода доповнила «Земський статут» та заклала основні правила соціально-політичних відносин у Чеському королівстві на етапі формування станово-представницької моделі держаного управління.


Ключові слова


Ягеллони; міста; стани; пани; рицарі; шляхта; з’їзди.

Повний текст:

PDF

Посилання


Čechura, J., 2012. České země v letech 1437–1526. Jagellonci na českém trůně 1471–1526, Praha, Díl II, 423 s.

Čelakovský J., 1895. Soud komorní za krále Vladislava II, 60 s.

Čornej, P., 1993. Dějiny zemi koruny české І. Od příchodu Slovanů do roku 1740, Praha, 316 s.

Čornej, P., Bartlová М., 2007. Velké dějiny zemí Koruny České (1437–1526), Praha-Litomyšl, Svazek VI, 839 s.

Denis, A., 1932. Konec samostatnosti České, Praha, Díl I, 301 s.

Dvorský, F. (ed.), 1887. Dopisy panu Zdeňka Lva z Rožmitála z let 1508–1520, Archiv český (далі AČ) 7, Praha, s. 16–17.

Haas, A., 1960. Privilegia nekrálovských měst českých z let 1453–1500, Codex juris municipalis IV. 2, 407 s.

Hoffmann, F., 2009. Středověké město v Čechách a na Moravě, Praha, 712 s.

Hosák, L., 1938. Historický místopis zemĕ Moravskoslezké, Praha, 1144 s.

Hrubá, M., 2003. Jagellonská doba v dějinách měst na severu Čech – doba známá i neznámá. Doba Jagellonská v zemich České koruny 1471–1526, Sbornik katolické teologické fakulty Univerzity Karlovy (KTF UK), Praha, s. 55–62.

Kameníček, F. (ed.), 1890. Sněmy Moravské z let 1477–1480, AČ 10, Praha, s. 312.

Macek, J., 2002. Jagellonský věk v českých zemích (1471–1526), Praha, Díl 3/4, 599 s.

Malý, K., 1955. Svatováclavská smlouva, třídní kompromis mezi šlechtou a městy z r. 1517, Philosophica et historia 1, Universitas Carolina, s. 195–222.

Marek, J., 1971. Městská sít na Moravě v 15. a 16. století (Studie o moravské společnosti v době Jagellonské 1), Časopis matice moravské (далі ČMM) 90, s. 281–303.

Matějek, F., 1959. Feudální velkostatek a poddaný na Moravě s přihlédnutím k přilehlému uzemí Slezska a Polska. Studie o přeměnách na feudálním velkostatku v 2. polovině 15. a v 1. polovině 16. Století, Praha, 511 s.

Palacký, F. (ed.), 1846. Akta weřejná i snémowní w králowstwí Českém, r. 1479, AČ 4, Praha, s. 496–502; 504–505.

Palacký, F. (ed.), 1862. Zřízení zemské království českého za krále Vladislava roku 1500 vadné, AČ 5, Praha, s. 262.

Palacký, F. (ed.), 1872. Akta veřejná i sněmovní v Čechách od roku 1500 do 1509, AČ 6, Praha, s. 217–218; 236–237; 269–271; 271–272; 328; 347; 357–358; 386–391.

Palacký, F., 1930. Dějiny národu českého v Čechách a na Moravě, Praha, Dil V, 578 s.

Pánek, J., 2001. Český stát a stavovská společnost na prahu novověku ve světle zemských zřízení. Vladislavské zřízení zemské a počátky ústavního zřízení v českých zemích (1500–1619), Sborník příspěvků z mezinárodní konference, Praha, 449 s.

Pešek, J., Zilynskyj B., 1984. Městský stav v boji se šlechtou na počateu 16. Století, Folia Historica Bohemica (далі FHB) 6, s. 137–161.

Rezek, A. (ed.), 1890. Dopisy rodů Hradeckého a Rosenberského od roku 1450–1526, AČ 10, Praha, s. 110.

Rezek, A. (ed.), 1892. Dopisy rodů Hradeckého a Rosenberského od roku 1507–1519, AČ 11, Praha, s. 134; 153.

Schulz, V. (ed.), 1900. Listy do Kouřímě zaslané z let 1422–1513, AČ 18, Praha, s. 556–557.

Schulz, V. (ed.), 1903. Listy do Budějovic zaslané z let 1405–1526, AČ 21, Praha, s. 257.

Tomek, V., 1894. Dĕjepis mĕsta Prahy X, Praha, 632 s.

Vaniš, J., 1982. Historická geografie lounska v druhé polovíne 15 století (Pokus o mikrohistorickogeografickou studii), Historická geografie 20, Praha, s. 127–186.

Vaniš, J., 1979. Hospodaření královského města Loun v druhé polovině 15 století, Praha, 239 s.

Vaněček, V., 1970. České sněmy za stavovské monarchie (od poloviny 15. Století do počatku třicetileté války), Česka národni rada, sněm českého lidu, Praha, s. 103–116.

Vojtíšek, V., 1927. O vývoji samosprávy pražských měst, Praha, s. 101.

Wocela, J., 1847. Rozepře pány a rytiřstwem a mezi městy za panowáni krále Wladislawa, Časopis českého museum (далі ČČM) 5, s. 412–422.

Winter, Z., 1890. Kulturní obraz českých měst: život veřejný v XV. a XVI. věku, Díl I, 919 s.

Андрусяк, Я., 2015. Святовацлавська угода 1517 року: юридичне завершення протистояння між вищим і міським станами Чеського королівства, Історичний часопис з богемістики і словакістики, Ужгород, Вип. 5, с. 27-33.

Виноградова, А., 1978. Проблема возникновения средневекового города в словацкой марксистской историографии, Славяне в эпоху феодализма, К столетию академика В.И.Пичеты, М., 370 с.

Галямичев, А., 2011. Города Чехии в «злые годы после смерти короля Пржемысла Оттокара II», Славянский сборник, Саратов, Вып. 9, с. 58-66.

Галямичев, А., 2014. Горные города и их место в истории средневекового урбанизма в чешских землях, Город и культура на Западе и в России, Сборник материалов Международной научной конференции, Саратов, с. 70-76.

Галямичев, А., 2014. Средневековые города Чехии: общее и особенное в европейском контексте, Известия Сарат. ун-та., Новая серия, Т. 14, Серия История, Международные отношения, Вып. 2. с. 54-57.

История Чехии, 1947. Под. ред. В.И. Пичеты, М., ОГИЗ-Госполитиздат, 258 с.

История Чехословакии. В 3 т. Т.1, 1956. Под. ред. Г.Э. Санчука, П.Н. Третьяковой, М.: Изд.-во АН СССР, 416 с.

Мельников, Г., 1977. Современная чехословацкая историография о проблемах развития чешских городов в первой половине ХVI в., Вестн. Моск. ун-та. История, №3, 220 с.

Озолин, А., 1978. Землевладения королевских городов Чехии в ХIV - начале XV вв., Средневековый город, М., Вып. 5, 143 с.

Олексієвець Т., 2007. Формування та розвиток міст Чехії (1197-1306 рр.) [Текст] : дис... канд. іст. наук: 07.00.02, Рівненський держ. гуманітарний ун-т., с. 199.

Пушкарёв, С., 2007. Городское сословие и городской строй в Чехии в XIV Галямичев XV веках, Историографический сборник, Саратов, Вып. 22, с. 136–137.

Рубцов Б., 1958. Эволюция феодальной ренты в Чехии (ХIV - нач. XV в.), М., 196 с.

Ясинский, А., 1901. Очерки и исследования по социальной и экономической истории Чехии в средние века, Основы социального строя чешского народав эпоху господства обычного права, Юрьев, 380 с.


Пристатейна бібліографія ГОСТ


Čechura, J., 2012. České země v letech 1437–1526. Jagellonci na českém trůně 1471–1526, Praha, Díl II, 423 s. (in Czech).

Čelakovský J., 1895. Soud komorní za krále Vladislava II, 60 s. (in Czech).

Čornej, P., 1993. Dějiny zemi koruny české І. Od příchodu Slovanů do roku 1740, Praha, 316 s. (in Czech).

Čornej, P., Bartlová М., 2007. Velké dějiny zemí Koruny České (1437–1526), Praha-Litomyšl, Svazek VI, 839 s. (in Czech).

Denis, A., 1932. Konec samostatnosti České, Praha, Díl I, 301 s. (in Czech).

Dvorský, F. (ed.), 1887. Dopisy panu Zdeňka Lva z Rožmitála z let 1508–1520, Archiv český (далі AČ) 7, Praha, s. 16–17. (in Czech).

Haas, A., 1960. Privilegia nekrálovských měst českých z let 1453–1500, Codex juris municipalis IV. 2, 407 s. (in Czech).

Hoffmann, F., 2009. Středověké město v Čechách a na Moravě, Praha, 712 s. (in Czech).

Hosák, L., 1938. Historický místopis zemĕ Moravskoslezké, Praha, 1144 s. (in Czech).

Hrubá, M., 2003. Jagellonská doba v dějinách měst na severu Čech – doba známá i neznámá. Doba Jagellonská v zemich České koruny 1471–1526, Sbornik katolické teologické fakulty Univerzity Karlovy (KTF UK), Praha, s. 55–62. (in Czech).

Kameníček, F. (ed.), 1890. Sněmy Moravské z let 1477–1480, AČ 10, Praha, s. 312. (in Czech).

Macek, J., 2002. Jagellonský věk v českých zemích (1471–1526), Praha, Díl 3/4, 599 s. (in Czech).

Malý, K., 1955. Svatováclavská smlouva, třídní kompromis mezi šlechtou a městy z r. 1517, Philosophica et historia 1, Universitas Carolina, s. 195–222. (in Czech).

Marek, J., 1971. Městská sít na Moravě v 15. a 16. století (Studie o moravské společnosti v době Jagellonské 1), Časopis matice moravské (далі ČMM) 90, s. 281–303. (in Czech).

Matějek, F., 1959. Feudální velkostatek a poddaný na Moravě s přihlédnutím k přilehlému uzemí Slezska a Polska. Studie o přeměnách na feudálním velkostatku v 2. polovině 15. a v 1. polovině 16. Století, Praha, 511 s. (in Czech).

Palacký, F. (ed.), 1846. Akta weřejná i snémowní w králowstwí Českém, r. 1479, AČ 4, Praha, s. 496–502; 504–505. (in Czech).

Palacký, F. (ed.), 1862. Zřízení zemské království českého za krále Vladislava roku 1500 vadné, AČ 5, Praha, s. 262. (in Czech).

Palacký, F. (ed.), 1872. Akta veřejná i sněmovní v Čechách od roku 1500 do 1509, AČ 6, Praha, s. 217–218; 236–237; 269–271; 271–272; 328; 347; 357–358; 386–391. (in Czech).

Palacký, F., 1930. Dějiny národu českého v Čechách a na Moravě, Praha, Dil V, 578 s. (in Czech).

Pánek, J., 2001. Český stát a stavovská společnost na prahu novověku ve světle zemských zřízení. Vladislavské zřízení zemské a počátky ústavního zřízení v českých zemích (1500–1619), Sborník příspěvků z mezinárodní konference, Praha, 449 s. (in Czech).

Pešek, J., Zilynskyj B., 1984. Městský stav v boji se šlechtou na počateu 16. Století, Folia Historica Bohemica (далі FHB) 6, s. 137–161. (in Czech).

Rezek, A. (ed.), 1890. Dopisy rodů Hradeckého a Rosenberského od roku 1450–1526, AČ 10, Praha, s. 110. (in Czech).

Rezek, A. (ed.), 1892. Dopisy rodů Hradeckého a Rosenberského od roku 1507–1519, AČ 11, Praha, s. 134; 153. (in Czech).

Schulz, V. (ed.), 1900. Listy do Kouřímě zaslané z let 1422–1513, AČ 18, Praha, s. 556–557. (in Czech).

Schulz, V. (ed.), 1903. Listy do Budějovic zaslané z let 1405–1526, AČ 21, Praha, s. 257. (in Czech).

Tomek, V., 1894. Dĕjepis mĕsta Prahy X, Praha, 632 s. (in Czech).

Vaniš, J., 1982. Historická geografie lounska v druhé polovíne 15 století (Pokus o mikrohistorickogeografickou studii), Historická geografie 20, Praha, s. 127–186. (in Czech).

Vaniš, J., 1979. Hospodaření královského města Loun v druhé polovině 15 století, Praha, 239 s. (in Czech).

Vaněček, V., 1970. České sněmy za stavovské monarchie (od poloviny 15. Století do počatku třicetileté války), Česka národni rada, sněm českého lidu, Praha, s. 103–116. (in Czech).

Vojtíšek, V., 1927. O vývoji samosprávy pražských měst, Praha, s. 101. (in Czech).

Wocela, J., 1847. Rozepře pány a rytiřstwem a mezi městy za panowáni krále Wladislawa, Časopis českého museum (далі ČČM) 5, s. 412–422. (in Czech).

Winter, Z., 1890. Kulturní obraz českých měst: život veřejný v XV. a XVI. věku, Díl I, 919 s. (in Czech).

Andrusjak, Ja., 2015. Svjatovaclavsjka ughoda 1517 roku: jurydychne zavershennja protystojannja mizh vyshhym i misjkym stanamy Chesjkogho korolivstva [Saintwenceslas agreement of 1517, the legal completion of the opposition between the highest and the burger estates of the Czech kingdom]), Istorychnyj chasopys z boghemistyky i slovakistyky, Uzhghorod, Vyp. 5, s. 27-33. (in Ukrainian).

Vynoghradova, A., 1978. Problema vozniknovenija srednevekovogo goroda v slovackoj marksistskoj istoriografii [The problem of the formation of the Middle Ages city in the Slovakian Marxist Historiography], Slavjane v jepohu feodalizma, K stoletiju akademika V.I.Pichety, M., 370 s. (in Russian).

Ghaljamychev, A., 2011. Goroda Chehii v «zlye gody posle smerti korolja Przhemysla Ottokara II» [Czech cities in “bad years after the death of the king Pshemisel Ottakar II”], Slavjanskij sbornik, Saratov, Vyp. 9, s. 58-66. (in Russian)

Ghaljamychev, A., 2014. Gornye goroda i ih mesto v istorii srednevekovogo urbanizma v cheshskih zemljah [Mountain cities and their role in the history of the Middle Ages urbanism in the Czech lands], Gorod i kul'tura na Zapade i v Rossii, Sbornik materialov Mezhdunarodnoj nauchnoj konferencii, Saratov, s. 70-76. (in Russian).

Ghaljamychev, A., 2014. Srednevekovye goroda Chehii: obshhee i osobennoe v evropejskom kontekste [Czech Middle Ages cities: common and special in European context], Izvestija Sarat. un-ta., Novaja serija, T. 14, Serija Istorija, Mezhdunarodnye otnoshenija, Vyp. 2. s. 54-57. (in Russian).

Istorija Chehii [History of Czechia], 1947. Pod. red. V.I. Pichety, M., OGIZ-Gospolitizdat, 258 s. (in Russian).

Istorija Chehoslovakii [History of Czechoslovakia], V 3 t. T.1, 1956. Pod. red. G.Je. Sanchuka, P.N. Tret'jakovoj, M.: Izd.-vo AN SSSR, 416 s. (in Russian).

Meljnykov, Gh., 1977. Sovremennaja chehoslovackaja istoriografija o problemah razvitija cheshskih gorodov v pervoj polovine XVI v. [Modern Czechoslovakian Historiography of the problems in the development of the Czech cities in the first half of 16th century], Vestn. Mosk. un-ta. Istorija, №3, 220 s. (in Russian).

Ozolyn, A., 1978. Zemlevladenija korolevskih gorodov Chehii v XIV - nachale XV vv. [Landownership of the Czech royal cities in the 14th – the beginning 15th centuries], Srednevekovyj gorod, M., Vyp. 5, 143 s. (in Russian).

Oleksijevecj, T., 2007. Formuvannja ta rozvytok mist Chekhiji (1197-1306 rr.) (The formation and the development of the Czech cities) [Tekst] : dys... kand. ist. nauk: 07.00.02, Rivnensjkyj derzh. ghumanitarnyj un-t., s. 199. (in Ukrainian).

Pushkarёv, S. Gh., 2007. Gorodskoe soslovie i gorodskoj stroj v Chehii v XIV–XV vekah [Local estates and local government in Czechia in the 14th – 15th centuries], Istoriograficheskij sbornik, Saratov, Vyp. 22, s. 136–137. (in Russian).

Rubcov, B.T., 1958. Jevoljucija feodal'noj renty v Chehii (XIV - nach. XV v.), [The evolution of the feudal rent in Czechia (14th – beginning 15th c.)], M., 196 s. (in Russian).

Jasynskyj, A., 1901. Ocherki i issledovanija po social'noj i jekonomicheskoj istorii Chehii v srednie veka [Essays and studies on the social and economic history of the Czech Republic in the Middle Ages, The foundations of the social structure of the Czech people in the era of the rule of customary law], Osnovy social'nogo stroja cheshskogo narodav jepohu gospodstva obychnogo prava, Jur'ev, 380 s. (in Russian).



Посилання

  • Поки немає зовнішніх посилань.


Свідоцтво про державну реєстрацію: серія КВ № 7972 від 9 жовтня 2003 р. «Науковий вісник Ужгородського університету. Серія: Історія» зареєстрований Міністерством освіти і науки України як фахове видання зі спеціальності «Історичні науки» (Наказ МОН України № 1328 від 21 грудня 2015 р.). Періодичність: два рази на рік. Мова публікацій: українська, російська, англійська. Засновник: Державний вищий навчальний заклад «Ужгородський національний університет». Адреса: пл. Народна 3, м. Ужгород, Україна, 88000 Телефон: +380506928781 E-mail: jurij.danilec@uzhnu.edu.ua. ISSN: 2523-4498